Aerobik güç (VO2max) süre ve iş yükü belirli, standart egzersiz protokolleri kullanılarak indirekt yolla belirlenebilir. Submaksimal egzersiz testi temelde bir ya da daha fazla submaksimal egzersiz yükündeki kalp hızı değişimine dayanır. Submaksimal egzersiz yükü - kalp hızı ilişkisinden VO2max tahmin edilir. Bu tahmin aşağıdaki varsayımlara dayanır:
1. Steady-state kalp hızı her bir egzersiz yükü için elde edilir ve her gün için sabittir.
2. Kalp hızı ve egzersiz yükü arasında doğrusal ilişki vardır.
3. Maksimal iş yükü VO2max’ın göstergesidir.
4. Aynı yaştaki kişilerin maksimal kalp hızı hemen hemen aynıdır.
5. Mekanik etkinlik herkes için aynıdır (Belirli egzersiz hızlarındaki VO2 aynıdır).
6. Kişi kalp hızını değiştirecek ilaç kullanmamaktadır.

Maksimal egzersizle doğrudan VO2max’ı ölçme daha gerçekçi ve duyarlıdır, aynı zamanda anaerobik eşiğin belirlenmesine de olanak tanır. Maksimal egzersiz testinin dezavantajları ise yüksek düzeyde motivasyon ve bitkinlik noktasına kadar egzersiz yapmanın, medikal izleme ve ilk yardım donanımının gerekli olması, bazı durumlarda ise sağlık ve fiziksel uygunluğun engel olabilmesidir. Submaksimal egzersiz testini kullanma kararı büyük oranda testin ne için yapıldığına ve uygun ekipman ve personelin bulunmasına bağlıdır. American College of Sports Medicine (ACSM)’nin önerisi, düşük ve orta derece risk grubundaki kişilere submaksimal test için medikal muayene ve egzersiz sırasında doktor izlemesinin gerekmediği şeklindedir. Bu durum, submaksimal egzersiz testinin daha rahat ve geniş kullanımına olanak tanıdığı biçiminde yorumlanabilir. Submaksimal egzersiz testinin avantajları; pratik olması, genelde daha az zaman, daha az ve ucuz laboratuar donanımları ile gerçekleştirilebilmesidir. Dezavantajları: VO2max belirlemede hata oranı % 10-20’dir. Koroner kalp hastalıkları gibi bazı hastalıklarda tanı amaçlı kullanımı sınırlıdır. Maksimal kalp hızı doğrudan ölçülmediğinden egzersiz reçetelendirmesinde kullanımı sınırlıdır. Submaksimal egzersiz testinde kalp hızından tahminle VO2max belirlendiğinden geçerli bir test için kalp hızının doğru ölçülmesi gerekir. Bu amaçla, çok pahalı olmayan kalp hızı monitörleri kullanılabilir. Submaksimal kalp hızı çevre (sıcaklık ve nem), beslenme (kafein, son yemek süresi), davranış (anksiyete, sigara, önceki fiziksel aktivite) faktörlerinden kolaylıkla etkilenebilir. Geçerli bir tahmin isteniyorsa ve kişinin fiziksel uygunluk programında referans değeri olarak kullanılacaksa, bu değişken faktörler kontrol edilmelidir.

Submaksimal Test Genel Prosedürü

1. Egzersizin hemen öncesinde ve egzersiz postüründe kalp hızı ve kan basıncı ölçülür.
2. Kişi ergometreye aşinalık kazanmalıdır. Ergometre üzerinde dik postürde olmalı, dizde 5 derece bükülme, kol maksimum ekstansiyonda, eller tutma yerlerinde olmalıdır.
3. Bisiklet ergometresine alışması ve testin ilk evre şiddetine hazırlanması için kişi, egzersiz testinden önce 2-3 dakikalık ısınma yapmalıdır.
4. Spesifik bir egzersiz protokolünde hızda uygun artışlar yapan 2-3 dakikalık evreler bulunur.
5. Kalp hızı her evrede (her evrenin 2. ve 3. dakikasının sonlarına doğru) en az iki kez monitorize edilmelidir. Kalp hızı 110/dk’nın üzerinde ise iş yükü artırılmadan önce steady state kalp hızına erişilmelidir.
6. Kan basıncı her evrenin son dakikası içinde ölçülmeli ve hipotansif ya da hipertansif bir durum varsa tekrar ölçümle doğrulanmalıdır.
7. Borg indeksi ya da ilave değerlendirme skalaları her evrenin son dakikasında uygulanmalıdır.
8. Kişinin görünüm ve bulguları düzenli olarak izlenip kaydedilmelidir.
9. Submaksimal egzersiz testi, kalp hızı rezervi % 70’e (ya da yaşa göre belirlenmiş maksimal kalp hızının % 85’ine) ulaştığında sonlandırılmalıdır. Çünkü egzersiz protokolüne uyum başarısız olmuştur. Başka yan etki ve bulguların görülmesi de testi durdurmayı gerektirebilir.
10. Test sonunda uygun bir soğuma/toparlanma periyodu başlatılmalıdır. Soğuma testin ilk evresine eşit ya da daha düşük bir hızda sürdürülmelidir. Kişide rahatsızlık belirtileri ya da acil bir durum olduğunda pasif soğuma tercih edilmelidir.
11. Test sonunda, daha uzun takibi gerektiren anormal cevaplar oluşmadıkça, kalp hızı, kan basıncı, belirti ve bulguların gözlenmesi toparlanmanın en azından 5. dakikasına kadar devam ettirilmelidir.

Düşük Risk Grubunda (ACSM) Egzersiz Testini Sonlandırma Kriterleri

1. Angina ya da angina benzeri bulguların görülmesi.
2. Sistolik kan basıncında ani düşme (20 mmHg) ya da egzersiz şiddetinin artmasıyla beraber kan basıncında artış olmaması.
3. Kan basıncında aşırı artış; sistolik basıncın 260 mmHg ve diyastolik basıncın 115 mmHg’nın üzerine çıkması.
4. Perfüzyonun azaldığına dair belirtilerin görülmesi: Baş dönmesi, konfüzyon, kas koordinasyonsuzluğu, solgunluk, siyanoz, bulantı, soğuk ve nemli deri.
5. Egzersiz şiddetinin artmasıyla beraber kalp hızında artış olmaması.
6. Kap ritminde dikkate değer değişiklik izlenmesi.
7. Egzersiz yapan kişinin testi durdurmayı istemesi.
8. Fiziksel ya da sözel ciddi yorgunluk belirtileri sergilemesi.
9. Test donanımında arıza olması.

Submaksimal egzersiz testi için laboratuarda treadmill, bisiklet ergometre ve step testleri kullanılır. Egzersiz yapan kişinin yaptığı primer aktiviteye uygun olan test seçilmelidir. YMCA Bisiklet Ergometre Testi: Bisiklet ergometresinde 3 dakikalık birbirini izleyen 3-4 iş yükünü içerir. Kalp hızı (110/dk ile yaşa göre belirlenmiş maksimal kalp hızının % 85’i arasında) en azından birbirini izleyen iki iş yükünde artmalıdır. Son iki iş yükü için ACSM metabolik formülleri kullanılarak enerji tüketimleri hesaplanır. Bu iki veriden VO2max, formüller ya da grafik yardımıyla belirlenir. Astrand-Ryhming Bisiklet Ergometre Testi: Tek evreli, altı dakikalık submaksimal bir egzersizde kalp hızı cevabına dayanır Başlangıç iş yükü kişinin kondüsyon düzeyine ve cinsiyete göre seçilir. Kalp hızı 125-170/dk arasında olmalıdır. Testin son iki dakikasında kişinin steady state kalp hızına ulaşması gerekir. Steady state’deki kalp hızı ve iş yükünden nomogram aracılığıyla VO2max belirlenir. PWC170 Testi: Bisiklet ergometrede kişinin cinsiyet, yaş ve vücut ağırlığına göre giderek artan 2-3 iş yükü uygulanır. Kalp hızını 170/dk’ya çıkaran iş yükü ekstrapolasyon yada intrapolasyonla bulunur ve watt/kg olarak ifade edilir. Modifiye Bruce Treadmill Testi: Kalp hızı 115-150/dk arasında steady state’e erişmelidir. Treadmillde iki veya daha fazla evrenin kalp hızı veya iş yükü değerlerinden VO2max formüllerle belirlenir. Modifiye Balke Treadmill Testi: Tek evreli submaksimal bir testtir. Kalp hızı 130-150/dk arasında steady state’e eriştiğinde, kalp hızı ve iş yükü değerlerinden kadın ve erkekler için ayrı formüllerle VO2max hesaplanır. McArdle (Queens College) Step Testi: Kadınlarda 22 step/dk, erkeklerde 24 step/dk hızında 3 dakika step yapılır. Step sonrası kalp hızı sayılır ve kadın ve erkekler için ayrı formüllerle tahmini VO2max hesaplanır. Cooper (12 dk koşu) testi: Kişinin koşarak ya da yürüyerek 12 dakikada aldığı mesafe ölçülür. Bu mesafeden formülle VO2max hesaplanır.

Kaynaklar

1. American College of Sports Medicine. ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription. Lippincott Williams & Wilkins, Seventh Edition (2005) USA.

2. Heyward VH. Advanced Fitness Assessment and Exercise Prescription. Human Kinetics Publishers, Fifth Edition (2006) USA.

3. American College of Sports Medicine. ACSM's Health-Related Physical Fitness Assessment Manual. Lippincott Williams & Wilkins; Second Edition (2007) USA.

4. Akgün N. Egzersiz ve Spor Fizyolojisi.

5. Baskı (1994) İzmir.
Kocatepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı-Afyonkarahisar