Fiziksel aktivitenin arttırılması ve kardiyovasküler form tutma ölüm riskinin azaltılmasına neden olmaktadır. Sağlık ile ilgili genel hedeflere ulaşılması için egzersiz reçetelerinin hazırlanmasında kardiyopulmoner fonksiyonun arttırılması, vücut kompozisyonunun ayarlanması ve gücün arttırılmasına yönelik yaklaşımlar uygulanmaktadır. Egzersize başlamak isteyen bir birey 3 basamaklı bir değerlendirmeden geçmelidir. İlk olarak bireyin risk analizi ve değerlendirmesi gerçekleştirilir, ikincil olarak mevcut form durumunun analizi yapılır ve son olarak bireye özgü egzersiz reçetesi oluşturulur. Risk faktörleri ile kardiyovasküler, solunumsal ve metabolik hastalıkların semptomlarının başlangıç taramalarını yapmak, etkin bir egzersiz reçetesi oluşturmak çok önemlidir. Egzersize başlamak isteyen bir bireyin egzersiz katılımı öncesi sağlık taramasının amaçlarının başında herhangi bir tıbbi kontrendikasyon olup, olmadığını belirlemek gelir. Buna ek olarak yapılan sağlık taraması ile yüksek risk grubundakiler ve egzersize başlamadan önce egzersiz testi yapılması gereken bireyler belirlenir. Aynı zamanda klinik olarak belirgin hastalığı olan ve tıbbi destekli egzersiz programına katılması gerekenleri ve diğer özel ihtiyaçları olan bireyleri tanımlamak mümkün olur.
 

Egzersiz uzmanları birçok sedanter bireyin geniş sağlık değerlendirmesi yapılmadan da güvenle orta şiddette egzersize başlayabileceğini bilmelidir. Ancak, organize egzersiz programlarına başlamadan önce kişilerin koroner arter hastalığı için seçilmiş risk faktörleri açısından ve kardiyovasküler, pulmoner veya endokrin hastalıkların bulgu ve semptomları açısından değerlendirilmesi gerekmektedir. Aile hikayesi, sigara kullanımı, hipertansiyon, hiperkolesterolemi, açlık glikozunda artış, obezite, sedanter yaşam tarzı gibi faktörler ile angina pektoris, istirahat veya hafif eforda dispne, baş dönmesi veya senkop, ortopne veya paroksismal noktürnal dispne, ödem, tasikardi gibi semptomlar değerlendirilmelidir. Bireyler öncelikle yaş, sağlık durumu, semptom ve risk faktörlerine göre düşük, orta, yüksek risk grubu şeklinde 3 kategoriye ayrılırlar. Bireylerin fiziksel aktivitede artış yapacak bir etkinliğe katılmadan önce tıbbi inceleme ve egzersiz testi yapılmasının ve egzersiz testinin hekim denetiminde ve gerektiğinde müdahale edebilecek yakınlıkta olmasının gerekliliği değerlendirilmelidir. Egzersiz reçetelendirmesi öncesi yapılan klinik değerlendirme ile bireyden ayrıntılı anamnez alınmalıdır. Kişisel ve aile hikayesi sorgulanmalıdır. Ayrıntılı bir fizik muayene sonrası kişinin antropometrik özellikleri belirlenir. Antropometrik sonuçlara (bel ölçüsü, vücut kütle indeksi, bel/kalça oranı) göre de risk analizleri gerçekleştirilir. Bunlara ek olarak gerekli kan tahlilleri yapılır.

Uygun bir egzersiz reçetesi - kime? - ne tip egzersiz? - ne kadar süre? - ne sıklıkta? ne yoğunlukta? sorularını cevaplamalıdır. Risk faktörleri taşımayan sağlıklı sedanter bireylere, kalp hastalarına, pulmoner hastalara, hipertansiyon hastalarına, Tip II diyabet hastalarına, obezite problemi olanlara, yaşlılara ve çocuklara, kısacası herkese uygun egzersiz reçetesi düzenlenebilir. Bireyin tercihi sorularak, sağlık durumuna uygun bir veya daha fazla egzersiz tipi belirlenir. Egzersizin süresi kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenmelidir. Süre belirlenirken var olan hastalıklar dikkate alınmalıdır. Süreye ek olarak bireyin tamamlaması gereken mesafe hedefini de belirtmek faydalı olacaktır. Egzersizin sıklığı haftada kaç gün, günde kaç sefer egzersiz yapılması gerektiğinin ayrıntılı olarak egzersiz reçetesinde bulunması gerekir. Egzersizin yoğunluğu kişiye özel kalp hızı aralığı ile veya ‘algılanan eforun derecelendirilmesi skalası’ aracılı ile belirlenir. Kişinin egzersizi günün hangi saatinde yapması gerektiği, aç karnına egzersiz yapıp yapamayacağı, ne sıklıkta sıvı alması gerektiği, egzersizi bölmenin etkisini azaltıp azaltmayacağı konusunda bireylere bilgi vermek gerekir.

Risk analizi sonrası, bireye özel düzenlenmiş egzersiz programları ile hastalıklardan korunma sağlanır, vücut kompozisyonunun düzenlenmesi ve kardiyovasküler form tutma ile hayatta kalma süresi artar. Düzenlenen egersiz programları altta yatan hastalıkların ilerlemesinin durdurulmasını sağlamakta ve pek çok hastalığın tedavisine katkıda bulunmaktadır.

Referanslar:
American College of Sports Medicine. 2000. Position Stand: Exercise and Type 2 diabetes. Medicine and Science in Sports and Exercise. 32: 1345-60.
Robertson RJ, Noble BJ. Perception of physical exertion: methods, mediators, and applications. In: Holloszy J, editor. Exercise and sport sciences reviews. Williams and Wilkins, Baltimore MD; 1997.p.407-52.
ACSM’s guidelines for exercise testing and prescription, Lippincott Williams & Wilkins, 2000.
American College of Sports Medicine. General principles of exercise prescription. In: Barry A, Whaley MH, Howley ET, editors. ACSM’s Guidelines for exercise testing and Prescription. Baltimore: Lippincott Williams  Wilkins. 2000.p.137-64.
American College of Sports Medicine. Health screening and risk stratification. In: Barry A, Whaley MH, Howley ET, editors. ACSM’s Guidelines for exercise testing and Prescription. Baltimore: Lippincott Williams  Wilkins. 2000.p.22-32.
 

Özgür Kasımay Çakır, Barış Çakır, Sezin Kıroğlu, Hilal Çıl, Sanem Şener, Alim Nuraydın, Canan Aydın
Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Fizyolojisi Bilim Dalı