Osteoporoz kemiğin her ünite volümü başına düşen kemik dokusunun KALSİYUM kaybına bağlı azalmasıdır. Kemiklerin kırılması kolaylaşır. Önlem alınmadığında 60 yaşın üzerindeki her üç kadından biri bu hastalığa yakalanmaktadır.
Kemiklerin kalsiyum tutması: Sistemik kontrol: Parathormon, kalsitonin, büyüme hormonu,gonad hormonları ve D-vitamini etkileriyle olur. Lokal kontrol: Kemiklere yapışan kasların kasılmaları ve yer çekimi gibi kemiklere yük binmesini sağlayan mekanik faktörlerin varlığını gerektirir. İnsan yaşlandıkça hareket oranı azalır. Mekanik stres azalır. Kemik kaybı artar. Kemik kaybı hareketsiz bölgeye özeldir. Yeterli kalsiyum alınsa bile hareket olmazsa kalsiyum kaybı önlenemez. Yürüme, merdiven çıkma, sıçrama, ağırlık taşıma gibi kendi vücut ağırlığı veya ek yüklerin taşınmasını gerektiren hareketler kemiklerde kalsiyumun tutulmasında etkili olurlar. Her iki cinste yaşlanmayla osteoporoz oluşur.

Kalsiyum kaybı kadınlarda 35 yaşta başlar. Erkeklerde 45–50 yaşlarda başlar. Amenoreik sporcu kadınlarda risk artar. Osteoporozun önlenmesinde çocukluk çağında başlayan düzenli egzersiz alışkanlığının çok etkili olduğu çalışmalarla ortaya konmuştur. Spor yapan çocukların yetişkin yaştaki kemik mineral içerikleri yapmayanlardan yüksek bulunmuştur. Diğer yandan hayatın herhangi bir döneminde başlanacak ve doğru uygulanacak egzersizlerinde osteoporozun hem önlenmesinde hem tedavisinde etkili oldukları da gösterilmiştir. Ağırlıksız ortamda, yatak istirahati veya immobilizasyondaki kemik atrofisi ve kemik kas kitlesi kaybının oranı önceki kemik kitlesi ve kemiğe uygulanan mekanik yüklerle orantılıdır. Sporcular sedanterlerden daha fazla kemik kitlesine sahiptirler. Ağırlıksız ortamda yapılan uzay uçuşlarında (10–185 günlük) günlük dansite kaybı günde% 0,1 den azdır. Normal aktiviteye dönüldüğünde, kemik mineral içeriği kaybedilen oranla uyumlu olarak yükselir.18–24 haftalık yatak istirahatinde kemik mineral içeriğinde % 25–45 azalma olur. Kemiğin kalsiyum oranının artmasında fiziksel aktivitenin etkisi ağırlık veya mekanik güç altında kalan kemiklerde ve hatta kemiğin belli bölgelerinde olmaktadır. Genel olarak sağlığın sürdürülmesinde önerdiğimiz “EGZERSİZ REÇETESİ”ne osteoporozun önlenmesine yönelik önerilerimizi de ekledik:

• Maksimal kalp atımının(220-yaş) %60-90’ınında, 20–40 dakika süreyle, Haftada 2–4 defa Yürüyüş, joging, yüzme, bisiklet, aerobik- Vücut ağırlığı ile veya ek ağırlıklarla kuvvet çalışmaları- Esneklik çalışmaları.

Özellikle kendi vücut ağırlığını taşımayı gerektiren ve sıçramaların olduğu spor branşlarında (Futbol, Basketbol, voleybol gibi) spocuların kemik mineral oranları, yüzme veya bisiklet gibi kendi vücut ağırlığını taşımayan sporculardan yüksek bulunmaktadır. Bu nedenle osteoporozun önlenmesi açısından özellikle kız çocuklarında ve yetişkin kadınlarda bu aktivitelere(Yüzme ve bisiklet gibi) ,kuvvet çalışmaları da(Kendi vücut ağırlığı veya ek ağırlıklarla) mutlaka eklenmelidir. Özellikle 3 kadından birinde ortaya çıkan ve postmenaposal dönemde oluşma olasılığı çok yüksek olan Osteoporoz hastalarında egzersizin tedavi edici etkisini ortaya koyan bazı egzersiz uygulamalarını belirtmek istiyorum:

81 yaşında kişilerde ayakta durmayla bile kemik yoğunluğu korunabilmektedir. Egzersizlerin etkisi yerel olmaktadır.
Haftada 6 gün,

• 30 dakika süreyle,

• Normal yürüyüş hızında biraz daha süratli yapılan yürüyüşlerle,

• Postmenaposal kadınlarda kalça bölgesi kırık riskinde anlamlı azalma saptandı.

• Kemik dansitesinde, kas kuvveti ve koordinasyonunda artma, düşme riskinde azalma oldu.

• Postmenaposal ve osteoporotik kadınlarda

• Haftada 2-3 defa

• 50-60 dakika süreyle

• 5-12 ay süren egzersizlerle (Aerobik ve esnetme egzersizleri).

• Kemik dansitesinde anlamlı artışlar saptandı.

OSTEOPOROZ NEDENİYLE FRAKTÜR(Kemik Kırılması) RİSKİ TAŞIYAN KİŞİLERDE: Hareket oranı yavaş ve kontrollü bir şekilde arttırılır. Ani hareketlerden kaçınılmalıdır. Omurgaya yük bindiren fleksiyonla birlikte rotasyon hareketlerinden kaçınılmalıdır. Basit izometrik kuvvet ve denge hareketleri. Yürüme ve hafif jimnastik hareketleri.

EGZERSİZLERİN YOĞUNLUĞU: Egzersizlerle kemik dansitesindeki artış, kemikteki zorlanmanın büyüklüğü ve oranıyla ilişkili bulunmuştur. Egzersizler sırasındaki tekrar sayısı önemli bulunmamıştır. Yüksek yükle 4 tekrar yapılmasının etkisi,daha düşük yükle 36 veya 1800 tekrar yapılmasından farklı bulunmamıştır.

FRAKTÜR RİSKİNİN FAZLA OLDUĞU ALANLARDA(kalça, omurga, kol): Kişinin her zaman yaptığı hareketlerden daha fazla baskı yapıcı güçler oluşturacak çalışmalar, aralıklı olarak uygulanmalıdır. Yükler travmatik olmamalı, ağırlık çalışmaları (Kendi vücut ağırlığı, ek ağırlıklarla veya kuvvet makinalarıyla). Çok yönlü hareket paternlerine sahip fiziksel aktiviteler(Kontrollü sıçramalar, yön değiştirmeler, esnetmeler) önerilmektedir.

LİTERATÜR
1. Physical Activity in the Prevention and Amelioration of Osteoporosis in Women: Interaction of Mechanical, Hormonal and Dietary Factors:Sports Medicine 2005, Vol. 35 Issue 9, p779-830, 52p, 3 charts, 5 diagrams, 8 graphs, 1 bw
2. Current Physical Activity is Related to Bone Mineral Density in Males but not in Females: Höngström,M., Nordström,A.; İnt.Journal of Sports Medicine; May2007, Vol. 28 Issue 5, p431-436, 6p, 5 charts
3.Preventing Osteoporosis: Karen Chapman-Novakofski ; Ellen Evans; Teresa C. Gallagher:Journal of Nutrition for the elderly; Volume,22 Issue 4 June 2003 , pages 83 – 97.

Çetin İşleğen
Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı